Zakonska regulativa

Sakupljanje divljih vrsta iz prirodnih staništa smatra se metodom organske proizvodnje, a svedoci smo stalnog širenja ideje „organske proizvodnje hrane“ u celom svetu. Savremeni čovek je duboko razvio svest o potrebi da hrana koju unosi u organizam ne sme da sadrži potencijalno štetne materije koje bi mogle ugroziti njegovo zdravlje. To je opredelilo potrošače razvijenih zemalja, da konzumiraju hranu proizvedenu po principima biološke – organske proizvodnje.

Proizvod se smatra organskim ukoliko su: njegova proizvodnja, skladištenje, etiketiranje, transport i dokumentacija urađeni prema važećim zakonskim propisima koji regulišu ovu oblast i ako je cela procedura bila podvrgnuta inspekcijskom nadzoru.

U našoj zemlji sakupljanje divljih biljnih i životinjskih vrsta propisane su Pravilnikom o kontroli i sertifikaciji u organskoj proizvodnji i metodama organske proizvodnje (Objavljen u „Službenom glasniku RS”, број: 48/11).

U razvijenim zemljama Zapada potražnja za lekovitim sirovimana koje potiču iz organske proizvodnje raste iz godine u godinu. Zbog ove tendencije javlja se i potreba da se proizvodnja lekovitog bilja maksimalno uskladi sa prirodnim zakonima.

To podrazumeva da se ove kulture moraju proizvesti bez primene sintetičkih i drugih sredstava koji bi mogli narušiti biološku ravnotežu sredine u kojoj se proizvodnja odvija, to jest da će se lekovite sirovine dobiti iz proizvodnje koja će omogućiti da se ta prirodna lekovitost neće onečistiti potencijalno štetnim materijama.

Zbog toga se predviđa da budućnost lekovitog aromatičnog bilja pripada upravo proizvodnji po principima biološke – organske proizvodnje.

Lekovito bilje koje se nalazi u prometu u našoj zemlji potiče iz prirodne flore (oko 50%) i iz organizovane plantažne proizvodnje (oko 50%).

Pod pojmom lekovito bilje iz organske poljoprivrede u smislu ovog Zakona smatra se:

• sakupljeno lekovito bilje po metodama organske proizvodnje,

• neprerađene ili osušene lekovite biljke proizvedene na poljoprivrednim površinama po principima organske proizvodnje,

• proizvodi od lekovitog bilja višeg stepena prerade dobijene preradom sirovina koje su proizvedene po principima organske poljoprivrede.

Naša flora broji preko 700 vrsta sa lekovitim svojstvima od kojihse za komercijalnu upotrebu sakuplja oko 280 (Grupa autora, 1999). Pored Zakona o organskoj poljoprivredi pri sakupljanju samoniklog lekovitog bilja moraju se uvažiti i odredbe drugih zakonskih i podzakonskih akata koji regulišu ovu materiju u našoj zemlji (Uredba o zaštiti prirodnih retkosti Sl.Glasnik RS 50/93; Naredba o stavljanju pod kontrolu korišćenja i prometa divljih biljnih i životinjskih vrsta.Sl.glasnik RS.17/99.).

Plantažna proizvodnja lekovitog i aromatičnog bilja zauzima od 3000 – 5000 ha godišnje (Radanović i Stepanović, 1999.).

Površine pod gajenim biljem variraju u zavisnosti od situacije na tržištu u pojedinim godinama. Ipak, interes za gajenjem je u stalnom porastu i svake godine sve veći broj proizvođača počinje da se bavi ovom proizvodnjom.

U proizvodnji se nalazi nekih tridesetak biljnih kultura od kojih 20 – 25 zauzima nešto značajnije površine u našoj zemlji.

Opšta načela organske proizvodnje i prometa lekovitog bilja:

• Organska proizvodnja lekovitog bilja može biti zasnovana na zemljišnoj parceli koja je udaljena najmanje 50 m od saobraćajnice na kojoj frekvencija vozila nije veća od 100 vozila/h ili 10 vozila/min., odnosno udaljena najmanje 20 m ako je odvojena živom ogradom ili drugom fizičkom preprekom u visini od najmanje 1,5 metara.

• Zemljišna parcela radi zaštite od drugih zagađivača (industrija i drugi objekti) mora biti na određenoj udaljenosti od zagađivača koju određuje inspektor u zavisnosti od konkretnih uslova (položaj zemljišta, ruža vetrova, i sl.).

• Lekovito bilje dobijeno metodama organske proizvodnje pakuje se u ambalažu od prirodnog materijala. Izuzetno, ako se koristi ambalaža od sintetičkog materijala ona ne sme da sadrži štetne materije koje bi prelazile na zapakovano bilje odnosno proizvod.

• Ambalaža za višestruku upotrebu treba da je dobro očišćena i osušena pre ponovne upotrebe i moraju se obezbediti uslovi za sprečavanje zagađenja pri svakoj sledećoj upotrebi.

• Radnici treba da imaju adekvatno obrazovanje iz oblasti botanike, pre nego što počnu da rade na zadacima za koje je to potrebno.

• Svi postupci prerade treba u potpunosti da budu sprovedeni u saglasnosti sa smernicama EU u pogledu higijene pri proizvodnji hrane i generalnim principima Codex Alimentarius, kao i sa Evropskim direktivama za GMP, pogotovo ako se roba proizvodi za kupce iz EU.

• Radnici koji rukuju biljnim materijalom (uključujući i one koji rade u polju), treba da poseduju visok nivo lične higijene. Treba da budu i odgovarajuće instruisani da imaju osećaj za preduzimanje higijenskih mera.

• Objekti u kojima se odvija prerada materijala treba da su opremljeni toaletima i sanitarnim uređajima za pranje ruku, u skladu sa odgovarajućim propisima.

• Radnicima koji boluju od infektivnih bolesti zabranjen je pristup mestima gde bi mogli doći u kontakt sa biljnim materijalom.

• Radnici sa otvorenim ranama, zapaljenjima i infekcijama kože ne smeju da pristupaju u prostorije u kojima se odvija prerada, ukoliko ne nose zaštitna odela ili rukavice, sve do trenutka potpunog izlečenja.

• Radnici treba da su zaštićeni od toksičnih i potencijalno alergenih biljnih materijala odgovarajućim zaštitnim sredstvima, kao što su radna odela i slično.

• Treba voditi računa o dobrim i zdravim uslovima rada svih radnika koji rade na gajenju i preradi lekovitog i aromatičnog bilja kroz sprovođenje procedurom planiranog sanitarnog pregleda radnika.

• Prevoz lekovitog bilja dobijenog metodama organske poljoprivrede organizuje se prevoznim sredstvima koja su opremeljena za prevoz ove vrste proizvoda. Vozila, kontejneri i oprema namenjena za prevoz lekovitog bilja iz organske proizvodnje morajubiti čisti i bez štetnih ostataka, odnosno bez ikakvih materija koje bi mogle da kontaminiraju proizvod.

• Za prevoz lekovitog bilja se preporučuju vozila koja obezbeđuju strujanje vazduha, odnosno da se koriste kontejneri sa provetravanjem kako bi se sprečila pojava plesni ili fermentacije.

• Lekovito bilje iz organske proizvodnje ne može se prevoziti zajedno sa biljem ili drugim proizvodima iz konvencionalne proizvodnje. Izuzetno, ako je lekovito bilje iz organske proizvodnje propisno upakovano i vidno obeleženo, može se prevoziti zajedno sa proizvodima konvencionalne poljoprivrede, ali u odvojenom delu prevoznog sredstva.

Kontrola kvaliteta

Prema našem Zakonu o organskoj proizvodnji (2002.) u proizvodima organske poljoprivrede ne sme biti ostataka hemijskih zaštitnih sredstava, osim ako su isti posledica zagađenja okoline.

Prema farmakopejama ostaci pesticida spadaju u kategoriju “neuobičajnih kontaminanata” i postoji mogućnost da se ostaci ipak nađu u lekovitom bilju, iako biljka u toku gajenja nije bila tretirana pesticidom, s obzirom da neke od ovih supstanci mogu da ostanu u zemljištu i više godina od njihove poslednje primene (na pr. DDT).

Pored Zakona o organskoj poljoprivredi (2002.) moraju se uvažiti i odredbe drugih zakonskih i podzakonskih akata koji regulišu ovo pitanje u našoj zemlji (Pravilnik o količinama pesticida, metala, metaloida i drugih otrovnih supstancija, hemoterapeutika, anabolika i drugih supstancija koje se mogu nalaziti u namirnicama, od 15. maja 1992. godine, Sl.list SRJ).

Članovi 3, 4, 6, 7, 8, 15 i 17, ovog Pravilnika posebno se odnose na lekovito i začinsko bilje i u njima je sadržana zakonska regulativa o higijenskoj ispravnosti čajeva i začina, prema principima konvencionlne proizvodnje.

Sve odredbe koje nisu sadržane u Zakonu o organskoj proizvodnji primenjuju se iz ovog Pravilnika.

Pored navedenih zahteva, biljne sirovine dobijene od lekovitog bilja iz organske proizvodnje moraju odgovoriti i zahtevima aktuelnih nacionalnih farmakopeja koji se odnose na sadržaj aktivnih komponenti kao i na druge karakteristike važne za njihovo delovanje.

Ukoliko dođe do kontaminacije nedozvoljenim supstancama ili organizmima, sakupljene vrste ne mogu se smatrati organskim proizvodom.